Peggy Bunt

Tá scéal uafáis sa bhéaloideas fá bhean óg darbh ainm Peggy Bunt. De réir dealraimh, ba í Margaret Jane White ainm agus sloinne di mar ba cheart, agus d’oibrigh sí mar chailín aimsire ag teaghlach uasal sa bhaile fearainn, Machaire Mhaolchainnigh. Faraor, ar nós na bhfear uasal eile leis na mná óga san am, bhrúigh duine de na huaisle áitiúla é féin ar Peggy. Nuair a tháinig sé chun solais go raibh Peggy ag iompar clainne, deirtear gur dhúnmharaigh an fear seo í lena ghníomh shuarach a cheilt.

Leis an choir s’aige a cheilt, mhaígh sé gur chuir Peggy lámh ina bás féin – gur chroch sí í féin. Sna saolta sin, bhí cosc curtha ar adhlacadh daoine sa talamh choisricthe má chuir sí lámh ina mbás féin. Mar sin, cuireadh corp Peggy i ndíog a bhí taobh le “ceann na dtrí mbóthar”, in aice leis an eastát. San am a chuaigh thart, baineadh feidhm as a leithéid seo d’acomhal, ar a dtugtar “ceann na dtrí mbóthar” nó “bóthar na gcorpán”, mar áit le corpán a chur más rud é gur síleadh an duine sin a bheith ina dhíbeartach, coirpeach, cailleach feasa, nó gur síleadh gur chuir sé lámh ina bhás féin nó go raibh sé faoi mhallacht.

Creideadh go raibh cumhacht osnádúrtha – idir chumhacht chosanta aguschumhacht chontúirteach – ag ceann na dtrí mbóthar agus ag crosbhóthar. Chreid na daoine go dtiocfadh mearbhall ar na sprideanna in a leithéid d’áit, rud a chuirfeadh iad ón philleadh agus nabeo a chiapadh. Seachas sin, creideadh go bhfanfadh an sprid ceangailte leis an áit sin go deo. Cuireadh deireadh go hoifigiúil leisan chleachtas seo, na corpáin a adhlacadhag na crosbhóithre, sa bhliain 1823.Bhí uaigh Peggy Bunt marcáilte le clochtráth dá raibh, agus choinníodh muintirna háite an féar lomtha slachtmhar thart uirthi; ach, scriosadh an marcóir seole linn oibreacha bóthair go luath sna 1970idí. Is cuimhin le seanfhondúirí sacheantar ag gabháil thart ar an tsuíomhseo ar a mbealach chuig an Aifreannsna 1950idí agus iad ina bpáistí. Théadhsiad ina rith thart ar an uaigh ar eagla go nochtadh taibhse Peggy.

An Giorria Gaelach

Tá an giorria gaelach ar cheann de na hainmhithe is faide lonnaithe agus is uathúla atá againn in Éirinn, agus níl sé le fáil áit ar bith eile ar domhan! Tá an sineach fhiáin ghasta seo ar an oileán seo leis na mílte bliain, fiú roimh an Oighearaois dheireanach.
Chan dálta an choinín, a thug an cine daonna isteach go hÉirinn, is ainmhí fíordhúchasach é an giorria gaelach. Tá sé níos mó ná an coinín; tá cosa níos faide aige; tá cluasa níos faide aige; agus tá fionnadh deas rua air a iompaíonn geal uaireanta sa gheimhreadh. Má bhíonn an t-ádh ort agus má tchí tú fear acu amuigh fán tuath, seans go bhfeicfidh tú na barra dubha ar na cluasa air.

Bíonn an giorria gaelach le fáil i ngnáthóga éagsúla – san fhéarach, sa phortach, cois farraige, agus fiú ar an tsliabh. Cha bhíonn sé ag tochailt poll mar a ghní an coinín. Ina áit sin, luíonn sé i leaba dhearg, ar a dtugtar “canachán”, a bhíonn i bhfolach san fhéar. Is gníomhaí é le héirí agus le luí na gréine, agus tá sé in ann rith go gasta i bhfiarláin le héalú ó na creachadóirí, leithéidí an tsionnaigh agus na n-éanach creiche. Faraor, cosúil le go leor ainmhithe fiáine eile, tá caillteanas na ngnáthóg, an fheirmeoireacht, agus an tseilg, ag cur an ghiorria ghaelaigh i mbaol. De dheasca athruithe ar an tuath, tá fairsinge níos lú ar fáil don ghiorria le maireachtáil beo ann, le dul i bhfolach ann, agus lena ál a thógáil ann. Bíodh sin mar atá, tá sé go fóill le fáil ar fud na hÉireann, agus tá buíonta caomhnúcháin ag obair lena chinntiú go bhfanfaidh cúrsaí mar sin.

Ní hamháin go bhfuil tábhacht ag baint leis an ghiorria ghaelach ó thaobh an dúlra de, ach tá sé luaite fosta go minic sna finscéalta agus sna seanscéalta atá againn in Éirinn. Is samhailchomhartha é maidir leis an luas, an rúndiamhair, agus an marthanas. Mar sin de, an chéad uair eile a bheas tú ag siúl amuigh fán tuath, coinnigh súil amach fá choinne splanc d’fhionnadh rua ag gabháil de rúid fríd an fhéar. D’fhéadfadh an giorria gaelach a bheith ann – ceann de na hainmhithe is aitheanta.

An Crotach Gaelach

An gcuala tú riamh fead uaigneach an chrotaigh thar chiúnas an phortaigh nó na cluaine? Muna gcuala, seans nach gcluinfidh tú choíche. Tá an crotach ar cheann de na héanacha is mó i mbaol in Éirinn, agus tá a líon ag dul i laghad go gasta. Is furasta an crotach a aithint lena ghob fhada agus cuar síos ann; lena chleití donna breaca; agus lena chosa fada. Úsáideann sé a ghob le cuiteoga agus feithidí a aimsiú sa talamh bhog. Ach chan é amháin a chruth a fhágann gur éan ar leith é, ach an t-éamh a ghní sé. Tá glao cumhach an chrotaigh ar cheann de na glaonna éin is mó clú in Éirinn; deirtear go minic go bhfuil sé lán bróin agus áilleachta araon.

Chan ach 40 bliain ó shin, bhí thart ar 5,000 dís chrotach ag neadú ar fud na tíre. Sa lá atá inniu ann, tá níos lú ná 150 dís acu ag neadú in Éirinn, agus tá thart ar 6 dhís a neadaíonn go fóill sa cheantar seo. Sin titim dochrach. Cad chuige a bhfuil a leithéid ag tarlú? Den chuid is mó, mar gheall ar go bhfuil na háiteanna ina mbíonn sé ag neadú – na portaigh, na féaraigh, agus na cluainte fliucha – ag imeacht. Tá cuid mhaith acu siúd taoscaithe nó tiontaithe le bheith ina dtalamh feirme.

Ar a bharr sin, bíonn nead an chrotaigh ar an talamh, rud a fhágann gobhfuil na huibheacha s’aige i baol ó chreachadóirí, leithéidí an tsionnaigh agus na feannóige. Ach tá dóchas go fóill ann. Tá buíonta dúlra agus rialtas na hÉireann ag obair go dian leis an chrotach a tharrtháil. Tá tionscadail speisialta ann anois a chosnaíonn na neadacha, a ghní faireachán ar na héanáin, agus a chuidíonn leis na feirmeoirí aire a thabhairt don talamh ar dhóigh atá báúil don chrotach.

Tá níos mó i gceist leis an chrotach ná go díreach éan – is cuid d’oidhreacht aiceanta na hÉireann é. Nuair a chaomhnaítear an
crotach, caomhnaítear fosta na dúile beo eile agus na háiteanna speisialta ina gcónaíonn siadsan. Mar sin, an chéad uair eile a bheas tú amuigh fán tuath, coinnigh cluas éisteachta amach dó. An fhead álainn aisteach sin a chluin tú, seans gurb é sin an glao ó cheann de na
crotaigh dheiridh in Éirinn.

Beach Dhúchasach na hÉireann

An raibh a fhios agat go bhfuil beach dhúchasach dár gcuid féin againn in Éirinn? Is pór ar leith de bheach mheala dhorcha í Beach Meala Dhúchasach na hÉireann (Apis mellifera mellifera), agus tá sí in Éirinn anois leis na mílte bliain. Tá sí oiriúnaithe go foirfe mar bheach don aimsir fhionnuar thais s’againne, agus tá ról fíorthábhachtach aici lenár dtír a choinneáil beo beathach! Tá an bheach seo againne níos lú níos dorcha ná na cinn a tchíthear sna tíortha eile. Tá cáil uirthi as a bheith crua, rud a chiallaíonn go bhfuil sí níos fearr in ann don aimsir níos fuaire atá againn anseo ná go leor beacha eile. Tá sí iontach maith fosta ag cruinniú sú scotha (.i. neachtar) ó na bláthanna agus ag cruthú meala, fiú nuair nach mbíonn an aimsir rómhaith.

Is é an pailiniú ceann de na jabanna is tábhachtaí atá ag beach mheala dúchasach na hÉireann. Agus í ag eitilt ó bhláth go bláth ag cruinniú an tsú scotha léi, bíonn sí ag cuidiú leis na lusanna fás, síolrú, agus bia a tháirgeadh. Gan an bheach, ní bheadh ann do go leor dár dtorthaí, glasraí agus bláthanna fiáine. Le linn mhíonna an tsamhraidh, bíonn suas le 50,000 beach i ngach coirceog. Is minic is saibhre láidre an blas ar mhil ár mbeiche meala dúchasaí féin de thairbhe na lusanna áitiúla, leithéidí an tseamair agus an fhraoigh. Ar an drochuair, tá an bheach dhúchasach againne i mbaol. Bíonn tionchar dochrach ar ár mbeach áitiúil féin ag na pórtha iasachta eile den bheach mheala, ag galair áirithe, ag caillteanas na ngnáthóg, agus ag na lotnaidicídí – ghní siad seo uilig an saol níos deacra dár mbeach féin. Tá imní ar roinnt beachairí agus eolaithe go dtiocfaidh linn Beach Mheala Dhúchasach na hÉireann a chailliúint ar fad .i. go mbeidh sí díothaithe, muna dtuga muid aird mar i ceart uirthi. Ach tá dea-scéala ann: tá daoine ar fud na hÉireann ag obair lena cosaint! Tá na beachairí ag ardú feasachta, ag cur níos mó lusanna fiáine, agus ag spreagadh daoine leis na ceimiceáin dhochracha a sheachaint sna gairdíní agus ar na feirmeacha. Tá dlíthe nua á bplé fiú le cosc a chur ar allmhairiú na mbeacha iasachta.

Théid Slí Oileán an Ghuail fríd dhúiche The Low Country Native Irish Honeybee Association, nó Bogbees mar is fearr aithne orthu, agus tá an grúpa tiomanta beachairí seo ar thús cadhnaíochta i gcaomhnú Bheach Mheala Dhubh na hÉireann dúinn, agus tá ‘conair beach’ bunaithe acu don Bheach Mheala Dhúchasach ar feadh bhruacha iardheisceart Loch nEathach, ón Abhainn Mhór i gCaladh an Mhachaire go dtí an Bhanna Íochtar i dTuaim.

Nuair a bheir muid cosaint dár mbeach mheala dhúchasach, bheir muid cosaint fosta don bhia, do na lusanna fiáine, agus don bhithéagsúlacht in Éirinn ar son na nglúnta atá le teacht. Mar sin de, an chéad uair eile a tchí tú beach ag crónán ar eiteog tharat, cuimhnigh, cé go bhfuil sí beag bídeach, is dianoibrí dícheallach í ag cuidiú le hÉirinn a choinneáilt fá bhláth!

Crannóga

An Chrannóg i Loch na Craoibhe, an Chraobh
Tá Loch na Craoibhe, in aice le sráidbhaile na Craoibhe i gContae Thír Eoghain, sáite i sraitheanna den stair; tá rianta de lonnaíocht an chine dhaonna ón Chré-Umhaois anonn go dtí an Nua-Aois Luath le feiceáil ann. Tá iarsmaí de ráthanna ársa le feiceáil ar imeall an locha – fianaise go raibh cónaí agus saol ag pobal anseo i dtréimhsí luatha na tíre. I lár an locha, tá crannóg – oileán beag a chruthaigh daoine – agus tá sí seo bainteach le ceann de na heachtraí is suntasaí i stair na hÉireann. Chaith Aodh Ó Néill, an tiarna mór Gaelach deireanach in Ultaibh, a oíche dheiridh i dTír Eoghain istigh ar an chrannóg sular fhág sé ar an eachtra chinniúnach sin, Imeacht na nIarlaí, sa bhliain 1607. Glacadh lena imeachta-sa mar shamhailchomhartha de thitim chumhacht na nGael in Éirinn agus tús le teacht agus daorsmacht na nGall.

Crannóg Loch Ruacháin
In aice leis na Muilte Nua, Oileán an Ghuail, agus an Chraobh, i dTír Eoghain, tá Loch Ruacháin, agus amuigh air sin, tá crannóg bheag – oileán cruthaithe ag an chine dhaonna fadó. Os comhair an locha, tá Caisleán Ruacháin, áit chónaithe dhaingean a togadh le linn an 17ú haois mar chuid de Phlandáil Uladh, agus tá sé mar mheabhrú suntasach den stair choilíneach sa cheantar. Tá an chrannóg le feiceáil soir ó thuaidh amach ar an loch, agus cuireadh síos uirthi tráth mar “an daingean oileáin is láidre ag Ó Néill” ag tús an 17ú haois. Bhí sí ina tearmann straitéiseach le linn tréimhsí corraíola polaitiúla, go háirithe le linn Éirí Amach 1641. Tháinig Sir Féilim Rua Ó Néill – duine de na príomhdhaoine san éirí amach i gcoinne riail Shasana – anseo ag cuartú tearmainn ar an chrannóg sa bhliain 1653. Ach, thángthas air sa deireadh, gabhadh é, agus tugadh go Baile Átha Cliath é, áit ar cuireadh chun báis é as tréas.

Loc Mac

An Áit a dTig an Tionsclaíocht agus an Seanchas le Chéile
Tá Loc Mac ar cheann de na háiteanna is iomráití ar Chanáil Oileán an Ghuail, ar a dtugtaí Seolbhealach Thír Eoghain fosta go stairiúil. Tochlaíodh an chanáil san 18ú haois leis an ghual ón ghualcheantar in Oileán an Ghuail a iompar go Béal Feirste agus Baile Átha Cliath, rud a nasc an tuath i lár Thír Eoghain leis na hionaid tionsclaíochta a bhí ag fás in áiteanna eile in Ultaibh.

Chuidigh an bualghlas (.i. an loc) seo leis na báid a ghabháil i ngleic leis na hathruithe i leibhéal an uisce, rud a d’fhág indéanta an t-aistear ceithre mhíle sin i dtreo Loch nEathach agus níos faide anonn.

Cé go bhfuil sí ciúin inniu, tráth dá raibh, bhíodh an stráice seo beo beathach le trácht na mbáirsí agus le gníomhaíocht áitiúil. B’éachtaí innealtóireachta iad na bualghlais seo, ach bhí siad ina spásanna sóisialta fosta, áiteanna ina dtigeadh an obair, an comhrá, agus saol an phobail uilig lena chéile.

Tom Fox agus an Cú a Bhain Clú amach, Chóir a Bheith:
Ba pheileadóir CLG é Tom Fox le Cluain Eo agus le Tír Eoghain sna 1950idí, agus bhí cónaí air in aice le Loc Mac. Bhí clú air mar gheall ar a scil ar an pháirc pheile, ach ina dhiaidh sin, bhain Tom clú agus cáil amach i réimse eile, is é sin, mar thraenálaí na gcon. Tháinig fear de na cúnna s’aige, a d’aimnigh sé Macs Lock as an áit seo, fíorghar le Dearbaí Rásaíocht Con na hÉireann .i. an rás is mó le rá sa spórt, a bhuachan, sa bhliain 1989.

Sa lá atá inniu ann, tá an sean-bhualghlas, atá ina fhásach, le feiceáil ar thaobh na láimhe clé agus tú ag trasnú Bhóthar Ghort an Ghamhna. Cuireann Loc ciúin Mac i gcuimhne duit oidhreacht shaibhir na tionsclaíochta agus an spóirt sa cheantar. Scéal chan amháin fán ghual agus fá chanálacha, ach fá na daoine, an bród, agus an ceangal buan a bhíonn idir áit agus féiniúlacht.

Coirnéal Patterson

FRITHDHÚNADH MHUILTE AN RUATHÁIN SA BHLIAIN 1917
Sa bhliain 1917, bhris aighneas mór saothair amach i Muilte Sníomhacháin an Ruatháin, Oileán an Ghuail, agus chuir an eachtra seo ceann de na fostóirí is tábhachtaí sa cheantar i mbaol. Cé go raibh an muileann ag éirí níos brabúsaí, d’fhan an pháigh íseal, i bhfad faoi bhun an chaighdeáin sa tionscal, agus chuaigh an caidreamh idir na hoibrithe agus an bhainistíocht in olcas. Ba ghearán coitianta é go n-íoctaí cuid den pháigh i ndearbháin, nach bhféadtaí a úsáid ach amháin i siopa an mhuilinn féin a bhí i seilbh na comhlachta. Leis an chleachtas seo a bhí forleathan, chinntíodh na comhlachtaí go mbíodh brabús acu féin, ach chuireadh sé srian ar shaoirse na n-oibrithe i gcaitheamh a gcuid tuillimh. Tháinig an teannas go cnámh na huillinne go luath i mí na Bealtaine, nuair a thairg Henry Wilson, sealbhóir an mhuilinn, ardú beag páighe do na hoibrithe – trí scillinge do na fir, dhá scilling do na mná.

Dhiúltaigh na hoibrithe don tairiscint, agus d’éiligh siad ceithre scillinge do na fir leis an pháigh a chur ar aon dul leis na muilte eile. Mar fhreagra, rinneadh frithdhúnadh ar 21 fear agus diúltaíodh cead isteach ar an mhuileann daofa, ach ab é go nglacfadh siad leis na téarmaí. Chuaigh cúrsaí in olcas ar an 17 Bealtaine, nuair a tugadh bata is bóthar do chuid de na cailíní sa tseomra tochrais. Dhiúltaigh na comhghleacaithe s’acu obair a dhéanamh mar agóid de dheasca sin, rud a spreag an bhainistíocht le frithdhúnadh a dhéanamh ar an 300 fostaí uilig. Gan aon chóras leasa shóisialaigh ar bith, chreid na húinéirí go bpilleadh na hoibrithe sa deireadh thiar de dhroim riachtanais. Ach, sheas an pobal leo. Mealladh os cionn 400 duine chuig ollchruinniú a tionóladh ar an 30 Bealtaine in Oileán an Ghuail. Bhí buíon de na hoibrithe ban chun tosaigh leis an mhórshiúil a threoirigh ón mhuileann go dtí an bhaile mhór, agus rith an slua rún d’aon ghuth le tacaíocht iomlán a thabhairt don stailc.

Thairg gnólachtaí áitiúla bia agus cúnamh daofa, ina measc siúd, Robert Patterson, a raibh teach tábhairne agus siopa bia aige in áit sa bhaile mhór ar a dtugtar Coirnéal Patterson. Bhí Muilte an Ruatháin ina dtost i rith an tsamhraidh. Fá dheireadh, d’aontaigh Wilson a ghabháil chun headrána, faoi chomhairle Patterson agus an Urramaigh Quinn, sagart na paróiste. Phill na hoibrithe go luath i mí na Samhna, agus an bua acu: thug Wilson ardú de chúig scillinge do na fir agus trí scillinge do na mná – níos mó ná mar a d’éiligh siad ag an tús.

 Eaglais Mhuire is Iósaef Naofa

Tá Eaglais Mhuire is Iósaef Naofa ina sainchomhartha ag croílár an tsaoil chreidimh agus chultúrtha in Oileán an Ghuail. Tá an eaglais seo suite i bparóiste Bhaile an Chloig agus Dhomhnach Fainre, ar a dtugtar anois go hoifigiúil, Paróiste Oileán an Ghuail; agus tá sí ag freastal ar adhraitheoirí leis na glúnta anuas anois, agus léiríonn sí na céadta bliain den oidhreacht Chríostaí in Oirthear Thír Eoghain. Tá na taifid is luaithe againn ar Bhaile an Chloig agus Domhnach Fainre ón tréimhse thart ar 900 A.D., agus tá tagairtí do na paróistí ársa seo le fáil i gcáipéisí luatha eaglasta. Bheir na téacsanna seo fosta fianaise dúinn fá obair mhisinéireachta Naomh Pádraig – creidtear go raibh sé sa cheantar thart ar 450 bliain roimhe sin, ag seanmóireacht leis, agus gur fhág sé rian buan ar an tírdhreach spioradálta anseo.

Thugtaí Paróiste na Craoibhe ar an cheantar idir 1822 agus 1854, agus ansin rinneadh athainmniú go Paróiste Oileán an Ghuail, i ndiaidh athruithe a rinneadh ar na teorainneacha. Fá lár an 19ú haois, bhí líon na gCaitliceach in Oileán an Ghuail ag fás go gasta, i bhfarradh is líon na ndaoine ar an Chraobh a bhí ag titim leis. Mar fhreagairt ar an athrú seo, thug an tAthair Peter Daly, a ceapadh ina shagart paróiste in 1853, faoin tasc uaillmhianach le heaglais nua a thógáil in Oileán an Ghuail ar shuíomh na reilige i mBréachmhaoil.

Bhí dúshlán ag baint leis an tógáil mar gheall ar an bhochtaineacht fhorleathan i ndiaidh an Ocrais Mhóir agus mar gheall ar an tacaíocht airgeadais a bheith teoranta. In ainneoin na ndeacrachtaí seo, d’éirigh le diongbháilteacht an Athar Daly, agus críochnaíodh an eaglais nua agus coisriceadh í sa bhliain 1862. Tá sí ag freastal ar an phobal ó shin. Creidtear gurbh é John O’Neill – ailtire a raibh clú air – a rinne an dearadh d’Eaglais Mhuire is Iósaef Naofa. Chuidigh an fhís ailtireachta s’aige le carachtar aeistéitiúil agus spioradálta na n-eaglaisí Caitliceacha sa cheantar a mhúnlú le linn na tréimhse seo athnuachana agus teachta aniar. Sa lá atá inniu ann, tá Eaglais Mhuire is Iósaef Naofa go fóill ann mar léiriú dúinn ar an chreideamh leanúnach, an bhuanseasmhacht, agus an fhéiniúlacht atá ag pobal Oileán an Ghuail.

An Bád Calaidh

Is sráidbhaile agus is baile fearainn é an Machaire, atá suite ar bhruach thiar theas Loch nEathach, in aice le Doire Bharrach, ar thaobh Ard Mhacha den abhainn. Is leagan giorraithe é seo den ainm ‘Machaire Grianáin’, rud a léiríonn an oidhreacht fhada atá aige i stair na nGael. Ba shuíomh straitéiseach é an Machaire, idir inbhir na hAbhann Móire (seanainm: an Dabhail) agus na Banna, nach bhfuil ach dhá mhíle óna chéile Bhí sé ina áit thábhachtach thrasnaithe tráth dá raibh don trádáil idir Ard Mhacha agus deisceart Thír Eoghain.

Deirtear go dteachaigh conair ársa ar a dtugtaí Slí Phádraig, fríd an cheantar seo, agus í ina nasc idir Ard Mhacha agus Inis Dabhaill thar shraith de thóchair. Thángthas ar chodanna den chonair seo sna bailte fearainn thart timpeall anseo, i nDoire Loilíoch ina measc.

Sa bhliain 1835, rinneadh cur síos in Ordnance Survey Memoirs ar an Mhachaire mar shráidbhaile beag iascaireachta ina raibh sé cinn déag de thithe ceann tuí aon urláir, anseo is ansiúd cois cladaigh Loch nEathach. Ba í an iascaireacht an phríomh-shlí bheatha ag cuid mhaith de bhunadh na háite anonn go maith sa 20ú haois. Giota amuigh ar an Loch, tá Inis Dabhail, áit a raibh lonnaíocht an duine le fáil go leanúnach ón tréimhse Mhéisiliteach anonn go dtí an Iarannaois.

Sa 16ú haois, thug na Sasanaigh an t-ainm Sidney’s Island ar an inis i mBéarla, agus bhí sí mar chuid d’Eastát Charlemont acu go dtí an bhliain 1946, nuair a cuireadh faoi chúram an National Trust í. Thar am, tháinig ainm eile chun tosaigh i mBéarla don inis – Coney Island – agus táthar ann a deir gur ainmníodh an t-oileán mór le rá i Nua Eabhrac as sin. I measc na ngnéithe seandálaíochta atá le feiceáil ar Inis Dabhail, tá móta Angla-Normannach, túr ciorclach ón 16ú haois, agus sean-struchtúir mhocha chosanta.

In aice láimhe, i nDoire Bharrach, tá fothracha tí dhaingin ón 17ú haois ann, ar a dtugtar Daingean Uí Chonchúir go háitiúil – iarsma d’ailtireacht mhíleata na Nua-Aoise Luaithe.

Is dócha gur thúr faire a bhí ann leis an bhealach isteach go dtí an Abhainn Mhór a chosaint – faisnéise eile ar thábhacht straitéiseach an cheantair seo le linn phlandáil na nGall in Ultaibh agus na gcoimhlintí ina diaidh sin.

An Rapaire/An Gadaí Bóthair

Ó thuaidh as seo, ar bharr Chnoc an Eanaigh Mhóir, bhí áit chónaithe ag Clann Mhig Craith, agus tráth dá raibh, bhí sé ina stad cóiste ar an bhóthair ar a dtugtaí ‘bóthar cóiste Bhaile Átha Cliath’. Síos ón tsuíomh ard seo, chuaigh an bóthar i dtreo áth a bhí ar an Torann sular tochlaíodh an chanáil – in aice le háit chónaithe mhuintir Lynch inniu, i mbaile fearainn na Coirre. Lean an bóthar leis go Dún Achadh an Dá Chora, suíomh suntasach go straitéiseach sa stair. Sa bhéaloideas áitiúil, insítear fá na heachtraí a bhíodh ag gadaí bóthair darbh ainm Reilly, a bhíodh ag feidhmniú ar an bhealach seo, agus deirtear go gcuireadh sé an t-ór a ghoid sé i bhfolach cois an bhóthair seo agus cois abhainn an Torainn. Le linn na tréimhse staire seo in Éirinn, ba mhinic a tugadh ‘rapairí’ nó ‘tóraithe’ ar na gadaithe bóthair. Ar dtús, chuireadh an téarma ‘rapairí’ (litriú eile: ‘ropairí’) síos ar na saighdiúirí coise Gaelacha in Éirinn a díshealbhaíodh agus a ghlac páirt sa fhrithbheart treallchogaíochta i gcoinne fhórsaí Shasana, go háirithe le linn Chogadh na hAon-déag mBliana (1641–1653), agus ansin le linn Chogadh an Dá Rí (1689–1691). Tháinig an t-ainm sin, ‘rapaire’, as an mhodh troda a bhíodh acu – dhéanadh siad ‘rop’ (.i. sá) le ‘rápaire’ .i. píce níos giorra ná an píce caighdeánach míleata – é de ghnáth thart ar shé troithe (2 mhéadar) ar fhad, i bhfarradh is na sé troithe déag (5 mhéadar) a bhíodh sa phíce chaighdeánach.

Tugtaí ‘tóraithe’ ar na fir seo fosta; téarma a chiallaíonn daoine a théid sa tóir ar rud nó ar dhuine. Le himeacht ama, d’fhorbair cialla sa bhreis as na téarmaí seo sa Ghaeilge (agus sa Bhéarla), mar atá: ‘robálaithe’, ‘meirligh’, ‘eisreachtaithe’. Cuid mhaith de na rapairí seo, ba dhaoine d’iar-uaisleacht na nGael iad a choinnigh beo an cód iompraíochta traidisiúnta a bhíodh ag na Taoisigh Gaelacha. Ina measc siúd, bhí Séaghán “Bearnach” Ó Donnghaile as an Cheapach (Oirthear Thír Eoghain), Réamonn Ó hAnluain as Tóin re Gaoith (Ard Mhacha Láir), Séamus Mór Mac Murchaidh as Ard Mhacha Theas, Mícheál “an Chapaill” Ó hÓgáin as Luimneach Thoir agus Éamann “an Chnoic” Ó Riain as Tiobraid Árann Láir. Creidtear gurbh iad an bheirt dheireanacha sin a threoraigh marcra Phádraig Sáirséal nuair a d’éirigh leo slad a dhéanamh ar an lón léigir a bhí ag fórsaí Liam ag Léigear Luimnigh sa bhliain 1690. I ndiaidh na gcogaí seo, d’iompaigh go leor de na hiar-treallchogaithe ar an chreachadóireacht, rud a dhaingnigh an ceangal idir ‘rapairí’ agus ‘gadaithe bóthair’ i gcuimhne na ndaoine fadó.

Eaglais Naomh Pádraig, Cluain Eo

Tá tábhacht mhór stairiúil agus spioradálta ag baint le hEaglais Phádraig i gCluain Eo don phobal áitiúil, agus feidhmníonn sí mar áit adhartha agus mar léiriú ar na cortha cinniúnacha i stair na hÉireann. Tógadh an chéad Eaglais Phádraig ar an tsuíomh seo timpeall na bliana 1780, agus bhí sí ann os cionn 200 bliain, san áit a bhfuil an reilig inniu, os comhair an tsuímh ar a bhfuil an eaglais nua. Samhailchomhartha de leanúnachas an chreidimh, sheas sí in éadan trialacha suntasacha lena linn. Sa bhliain 1798, scriosadh an eaglais le linn an Éirí Amach; agus sa bhliain 1829, rinneadh ionsaí seicteach uirthi le linn Throid an Droichid Dhubh. Le linn an ionsaithe seo ar an 13 Iúil 1829, maraíodh triúr fear – John Ritchie, agus na deartháireacha áitiúla, John agus Hugh O’Neill – agus iad ag cosaint na heaglaise.

Athchóiríodh an eaglais thart ar an bhliain 1830, agus sa bhliain 1932 arís. Bhí dearadh croschruthach uirthi .i. leagan amach chruth na croise uirthi, agus is é an dearadh seo a spreag an fhís ailtireachta don eaglais nua. De réir mar a mhéadaigh riachtanais na paróiste, tógadh eaglais nua, deartha d’aon turas le croschruth na sean-eaglaise, le nasc fisiciúil agus siombalach a chaomhnú leis an am a chuaigh thart. Is iomaí rud ón tseaneaglais a cuireadh isteach san eaglais nua, mar shampla: an altóir; na fuinneogaí daite; Turas na Croise; dealbha; na humair uisce choisricthe; an cloigín; agus lampa an sanctóra. Ceiliúradh an tAifreann deiridh sa tsean-eaglais ar an Domhnach, an 29 Samhain 1987, agus ceiliúradh an chéad Aifreann san eaglais nua an tráthnóna céanna, le haistriú deas réidh a léiriú ón am atá thart go dtí an t-am atá le teacht.

Go truamhéalach, bhí an foréigean le feiceáil san eaglais nua fosta, sa tréimhse nua. Sa bhliain 1992, rinneadh damáiste di le linn luíochán a rinne Arm na Breataine (an SAS) roimh aonad de chuid Óglaigh na hÉireann. I ndiaidh ionsaí a dhéanamh ar stáisiún an RUC in Oileán an Ghuail, cailleadh ceathrar fear óg áitiúil – Sean O’Farrell, Barry O’Donnell, Peter Clancy, agus Patrick Vincent. Tá Eaglais Phádraig, Cluain Eo, ann inniu, chan amháin mar theach adhartha, ach mar chuntas de mhianach, íobairt, agus aontacht na bparóisteach thar na céadta bliain de choimhlintí agus athruithe. Tá sí go fóill ina bunchloch den tsaol spioradálta agus de na cuimhní ar an stair, i measc an phobail.

An Droichead Ard

Tá an droichead atá againn inniu i bhfad níos réidh cothrom ná mar a bhí an Droichead Ard sa tsean-am. Bhí cónaí ar “Civil” Jack O’Neill in aice an Droichid Aird, agus deirtear gur tugadh an leasainm sin do Jack as siocair go dtigeadh sé anonn le cuidiú le tiománaithe a mbíodh deacracht acu an gearrán agus an carr a thiomáint thar airde an droichid. Is é an 7ú bualghlas an bualghlas deiridh ar an chanáil (nó is é an chéad fhear acu, má théid tú isteach ón Abhainn Mhór), agus tá sé cóngarach don Droichead Ard os comhair teach an bhualghlais atá dhá chéad bliain d’aois, agus 500 méadar ó bhruach na hAbhann Móire.

Tá Rinn an Eanaigh Bhig níos faide síos ón Droichead Ard agus is í an áit a mbuaileann an Chanáil/an Torann leis an Abhainn Mhór (nó ‘an Dabhail’ mar a thugtaí ar an Abhainn Mhór roimhe seo), 4 km thiar ó Loch nEathach. Éiríonn an Torann ar an Chnoc Dhubh, 10km siar ó thuaidh ó Dhún Geanainn, agus tá sé ar cheann de ‘na trí abhainn dhubha in Éirinn’ a deirtear gur bhrúcht as an talamh san aimsir réamhstairiúil. Tá reilig na Naibhithe thíos ó theach an bhualghlais i nDoire Aibhne agus b’fhéidir gur úsáideadh é fosta mar ‘chillín’ .i. reilig do naíonáin gan bhaisteadh. Ba iad na ‘Naibhithe’ na hoibrithe a thochail an chanáil. Is cuibhreann é an “proccy hole” (b’fheidir ó ‘pruch’ / ‘proch’ na Gaeilge) atá cóngarach don Droichead Ard mar a ndéantaí lathach tráth. Is é seo an lathach a úsáideadh le grinneall agus taobhanna na canála a shéalú.

Muileann Arbhair Oileán An Ghuail

Is sainchomhartha suntasach tionsclaíoch agus ailtireachta é Muileann Arbhair Oileán an Ghuail, atá suite i gcroílár an bhaile mhóir, le breis agus céad bliain. Bheirtear Muileann Stewart air fosta. Rinneadh an muileann sa bhliain 1911, i nDuga na Canálach a bhí ag an Lagan Navigation Company, agus ba leathnú mór é seo ar ghnó Robert Stewart & Sons, a bhí i mbun an mhuilinn phlúir ar Bhóthar Dhún Geanainn roimhe sin. Ba é an t-ailtire Thomas Henry a dhear an foirgneamh nua, agus bhí sé ina léiriú de struchtúr nua-aimseartha, saintógtha fá choinne phróiseáil an arbhair. Ba é suíomh straitéiseach an mhuilinn .i. in aice le Canáil Oileán an Ghuail, a chuir ar chumas an ghnólachta an t-arbhar meilte a iompar go héifeachtach go dtí na margaí náisiúnta. Bhí an chanáil ina bealach trádála ríthábhachtach – bhí daoine in ann earraí toirtiúla a sheoladh uirthi ar phraghas a bhí réasúnta agus ba bhealach trádála í arbh fhéidir le daoine brath uirthi.

Ach, tháinig laghdú de réir a chéile ar an trácht ar na canálacha mar thoradh ar an ardú a tháinig ar an iompar ar na bóithre sna 1930idí. Fán bhliain 1954, tréigeadh an chanáil go hoifigiúil, agus tháinig an tarlú bóthair chun cinn mar an modh iompair arbhair is coitianta. In ainneoin na mbuntáistí lóistíochtúla agus an scála thionsclaíoch, sa deireadh, druideadh an Muileann Arbhair mar gheall ar an bhrú gheilleagrach. De dheasca méadú sa iomaíocht ó na muilte níos mó i mBéal Feirste agus infhaighteacht an arbhair allmhairithe níos saoire, tháinig laghdú suntasach ar iomaíochas an mhuilinn. Cuireadh tús ar na hoibríochtaí muilleoireachta anseo thiar sa bhliain 1907, agus leanadh leis an obair laethúil sin san fhoirgneamh – an stóráil, an mheilt, agus an pacáistiú – go dtí gur druideadh an áit sa bhliain
1978.

I ndiaidh don Mhuileann Arbhair a bheith as feidhm ar feadh níos mó ná deich mbliana, rinneadh athchóiriú suntasach air agus d’oscail an tUachtarán Máire Bean Mhic Róibín go hoifigiúil é, sa bhliain 1993. Sa lá atá inniu ann, is comhartha den oidhreacht thionsclaíoch é atá caomhnaithe in Oileán an Ghuail, agus léiríonn sé go mbíodh an baile mór seo ag brath go stairiúil ar an trádáil ar an chanáil agus ar na hathruithe níos leithne a tháinig ar an gheilleagar le linn an 20ú haois.

Canáil Oileán An Ghuail

Is ón bhliain 1654 atá an chéad tuairisc againn den mhianadóireacht guail in Oirthear Thír Eoghain. Ba é mar thoradh ar an Réabhlóid Thionsclaíoch in Éirinn a tháinig Oileán an Ghuail, mar bhaile mór, chun cinn. Bhíodh potaireacht, oibreacha brící, muilte teicstíle, monarchana fíodóireachta, agus mianaigh ghuail ar siúl ann. Forbraíodh baile mór Oileán an Ghuail thart timpeall ar chríochfort Chanáil Oileán an Ghuail, a bhí ann ar dtús ar mhaithe leis an ghual a iompar ó ghualcheantar Thír Eoghain go Baile Átha Cliath. Ach ab é na mianaigh ghuail, ní bheadh ann do bhaile mór Oileán an Ghuail. Tá an baile mór ainmnithe as dhá rud ina stair – tá “AN GUAL” bainteach leis na mianaigh, agus tá “AN tOILEÁN” bainteach leis an chanáil agus leis an chuan, nó an Duga, a tógadh i lár an bhaile mhóir.

Tosaíodh ar thochailt na canála sa bhliain 1733, ach níor críochnaíodh í go dtí an bhliain 1787. Fá na 1930idí, thosaigh na ceannaithe áitiúla ag aistriú a ngnó go leoraithe, cé gur lean roinnt gnólachtaí, leithéidí John Stephenson & Son Ltd, leo ag baint úsáid as an chanáil. Le teacht an Dara Cogadh Domhanda, tháinig laghdú eile in úsáid na canála. Rinneadh foréileamh ar na lictéir (.i. na báirsí) fá choinne cúinsí míleata, agus tháinig laghdú ar an trádáil. Cé gur faomhadh an chanáil le linn iniúchta sa bhliain 1943, bhí cinneadh déanta cheana féin ag an rialtas i mBaile Lios na Scáth, i mBeal Feirste, lena druidim. Bhí an seoladh deireanach uirthi i lictéir tráchtála sa bhliain 1946. Sa bhliain 1954, tréigeadh Canáil Oileán an Ghuail go hoifigiúil, agus rinneadh í a íosghrádú go díog draenála.

Líonadh an Duga isteach fán bhliain 1961, agus tá bean de na lictéir dheiridh, Eliza, curtha faoin chréafóg ar a bhfuil carrchlós Ionad Oidhreachta Oileán an Ghuail sa lá atá inniu ann, áit a bhí Muileann Stewart tráth. Sa bhliain 1970, druideadh an mianach guail deiridh sa Tuaisceart a bhí go fóill á fheidhmniú anseo in Oileán an Ghuail. An chéad scannán daite a rinneadh riamh in BBC Béal Feirste agus a tarchuireadh go hiomlán daite don lucht féachana i dtuaisceart na hÉireann, bhí sé fá dhruidim an mhianaigh ghuail deiridh sa chúige. Shílfeá gurbh aoir é sin – an dtig leat rud ar bith eile a shamhlú atá
chomh dubh bán is atá mianach guail?

Fuith na nGall Fort

Daingean a bhí suite go straitéiseach é Fuith na nGall (.i. ‘Fuath na nGall’ i nGaeilge an lae inniu), a thóg Iarla Thír Eoghain ar bhruacha Loch nEathach sa dara cuid den 16ú haois (c. 1553-1585). Creidtear go raibh sé suite ar bharr Chnoc na Clochóige; bhí coimhéad maith amach thar Loch nEathach uaidh, agus é suite go straitéiseach idir cuanta doimhne an Bhrocaigh agus na hAbhann Móire (sna bhailte fearainn, Doire Locháin agus an Machaire), agus chomh maith leis sin, amach thar an phríomhbhealach idir Oirthear Thír Eoghain/Doire agus Ard Mhacha/Baile Átha Cliath. In ainneoin na ndaingniúchán, ghabh fórsaí Shasana Fuith na nGall agus scrios siad é. Níl fágtha inniu de ach fothracha de na ballaí cré a bhí aige, agus líon an sealbhóir talaimh isteach an móta cosanta le linn na 1970idí – deirtear nár thuig sé an luach stairiúil atá bainteach leis an tsuíomh.

De réir an tseanchais áitiúil, bhí tógáil an daingin maoinithe i bpáirt le hór ón Spáinn sa dóigh is go neartaítí frithbheart na nGael in aghaidh na Sasanach; go gcaomhnaítí an creideamh Caitliceach Rómhánach; agus go moillítí leathnú na Sasanach anoir. Is léiriú eile é Caisleán Mountjoy, atá in aice láimhe, ar an dianchoimhlint mhíleata agus pholaitiúil a bhí ann ag an am. Thóg Barún Mountjoy, a bhí mar Fhear Ionaid na hÉireann ag an am, an caisleán sa bhliain 1601, agus bhí an caisleán ann mar fhrithsheasamh ar thionchar Iarla Thír Eoghain.

Tógadh é as brící a rinneadh go háitiúil; agus as siocair gur ar shuíomh ard é agus coimhéad maith amach thar Loch nEathach uaidh, bhí ról lárnach ag an Chaisleán Mountjoy seo le linn Phlandáil Uladh. D’aithin an Rí Séamas I an tábhacht a bhí leis agus rinne sé buirg den cheantar thart air – dháil sé 600 acra don bhuirg: leath chuid di do phobal na buirge, agus an leath chuid eile leis an gharastún a choinneáil. Ghabh Toirealach Ó Néill an caisleán le linn Éirí Amach 1641 agus choinnigh sé é go dtí go dtearn an Ginearál Monroe é a athghabháil sa bhliain 1643. Baineadh anuas é le hordú parlaiminte sa bhliain 1648, agus tá sé ina fothracha ó shin i leith.

Bunaíodh Sean-Eaglais Naomh Mícheál i gCluain Eo (cóngarach d’Fhuith na nGall) sa bhliain 1431, agus tá sí go fóill ann mar shéadchomhartha ar shraitheanna na staire sa cheantar ó thaobh creidimh agus cultúir de. Léiríonn an eaglais agus a reilig stair chasta an cheantar – sa reilig, luíonn cnámha na gcorp as teaghlaigh dhúchasacha Ghaeil na hÉireann (leithéidí mhuintir Uí Néill) agus cnámha na gcorp as na teaghlaigh Ghallda as Sasain isteach. Mar shampla, cuireadh corp an Mhaoir Aodh ‘Meirgeach’ Ó Néill, a fuair bás sa bhliain 1671, anseo, rud a léiríonn an ceangal atá ag an tsuíomh le seantiarnas mhuintir Uí Néill.

Halla Phádraig

Rinneadh Halla Phádraig thiar sa bhliain 1888, agus is fada é ina mhol lárnach don tsaol pholaitiúil, chultúrtha, agus pobail in Oileán an Ghuail, Contae Thír Eoghain. Bhí príomh-halla, siléar faoi thalamh, agus seomraí uachtaracha agus íochtaracha taobh leofa siúd, san áireamh sa struchtúr ar dtús – agus bhítí in ann raon leathan de ghníomhaíochtaí a reáchtáil do mhuintir na háite ann. Go luath sa 20ú haois, bhí foireann imeartha billéardaí sa halla, agus bhí dream daoine sa halla a raibh ról lárnach acu in Athbheochan na Gaeilge. Eachtra de na heachtraí suntasacha a tharla ann, tionóladh cruinniú sa bhliain 1904 i siléar an halla, “faoi sholas coinnle”, mar a insítear é, le Fianna Oileán an Ghuail a bhunú, agus bhí go leor daoine i láthair air sin a bhí i ngluaiseacht an náisiúnachais chultúrtha ag an am sin.

Le linn an 20ú haois, bhí Halla Phádraig ina ionad lárnach don phlé pholaitiúil agus d’eagrúchán an phobail. Reáchtáiltí ann imeachtaí éagsúla a bhí lárnach do shaol mhuintir na háite, ina measc sin, damhsaí, feiseanna, léirithe ceoil, drámaí, biongó, basáir, clubanna óige, agus gníomhaíochtaí leis an Ghaeilge agus leis an chultúr Ghaelach a chur chun cinn. Le glúnta anuas, d’fheidhmnigh sé mar chroílár Oileán an Ghuail i dtaca leis an rannpháirteachas san oidhreacht náisiúnta agus i dtaca le comhtháthú sóisialta an phobail.

Mar sin féin, fá thús na 2000idí, bhí drochbhail amach is amach ar an halla. Cuireadh cor sa chinniúint in 2020, nuair a tháinig deis leis an áit a athchóiriú le linn phaindéim COVID-19. Chuir an pharóiste an halla ar fáil mar bhunáit do Ghrúpa Práinnfhreagartha COVID-19, agus d’fhorbair siad ina dhiaidh sin é le bheith ina Mhol Pobail & Banc Bia d’Oileán an Ghuail. Chuir oibrithe deonacha tús ar dheisiúcháin leis an struchtúr a dhaingniú, agus ansin le tacaíocht ó chistiú pobail, rinneadh athchóiriú ar an fhoirgneamh ar fad.

Inniu, tá Halla Phádraig i ndiaidh a ról i gcroílár an phobail a fháil ar ais. Faoi stiúir an Mhoil Pobail, tá raon seirbhísí agus clár anois ar fáil, ina measc sin: banc bia; tionscnaimh shláinte agus folláine; cúrsaí oideachais; agus ceardlanna cruthaitheacha. Tá sé fosta ina bhunáit do Friends2Talk, grúpa tacaíochta meabhairshláinte, agus cruthaitheoirí Shlí Oileán an Ghuail, rud eile a dhaingníonn oidhreacht leanúnach an halla mar áit fá choinne caidrimh, tacaíochta, agus leanúnachas cultúrtha.

Halla Phádraig

Tá áit ar leith ag Halla Phádraig, Oileán an Ghuail, i stair réabhlóideach na hÉireann. Sna laethanta go díreach roimh Éirí Amach na Cásca 1916, bhí sé ina ionad tosaithe don rud ar a dtugtar “Éirí Amach Uladh nár tharla.” Chruinnigh 156 Óglach as Béal Feirste in Oileán an Ghuail, agus é ar intinn acu dul i gcomhar leis na hÓglaigh i dTír Eoghain agus a ghabháil go Gaillimh le tacú le héirí amach níos leithne in Iarthar na hÉireann.

Bhí 42 raidhfil de chineálacha éagsúla ag an bhuíon, agus bhí arm cliatháin pearsanta ag an chuid is mó acu. Is cuimhin le Burns an treoir a thug Séamas Ó Conghaile d’Óglaigh Uladh: “You will fire no shot in Ulster; you will proceed at all possible speed to join Mellows in Connaught… If we win through, we can deal with Ulster.” Thug Burns a mholadh fosta do bhaill Chumann na mBan – go háirithe Nóra agus Ina Ní Chonghaile, agus bean áitiúil darbh ainm Ní Neill – as a slógadh agus a rannpháirtíocht ghníomhach. Bhí na hóglaigh ar ceathrúin ina dtrí bhuíon ar leith thart fá Oileán an Ghuail; bhí ardleibhéal eolais ar na hoibríochtaí acu; agus bhí a fhios acu go raibh siad faoi fhaireachas ag Constáblacht Ríoga na hÉireann.

In ainneoin na n-ullmhúchán seo, rinne beirt sagart áitiúla idirghabháil, ag impí ar na hóglaigh aird a thabhairt ar fhreasordú Eoin Mhic Néill, inar chomhairligh sé gan éirí amach. Chuir go leor de na hóglaigh in iúl, cé go raibh siad sásta troid, gurbh fhearr leo an gníomh a dhéanamh ina gceantar féin seachas gluaiseacht go Cúige Chonnacht. I ndeireadh na dála, scaip na hóglaigh a bhí cruinnithe Domhnach Cásca, agus gan fios daofa fá na himeachtaí stairiúla a bhí ag tarlú i mBaile Átha Cliath cheana féin. I ndiaidh di bualadh le Pádraig Mac Piarais, phill Nóra Ní Chonghaile, Bean Uí Bhriain, ar Oileán an Ghuail le horduithe úra d’Óglaigh na hÉireann páirt a ghlacadh san Éirí Amach, ach faraor bhí sé rómhall.

Sa bhliain 1966, ar chomóradh 50 bliain an Éirí Amach, chuidigh Nóra Ní Chonghaile (iníon le Séamas Ó Conghaile), in éineacht le muintir na háite a bhí páirteach go gníomhach in imeachtaí 1916, leis an phlaic chomórtha ar Halla Phádraig a nochtadh, ar a bhfuil scríofa “to commemorate the assembly of Irish Volunteers in this hall Easter 1916, prepared to give their lives for Irish freedom”.

An Abhainn Naofa

Tugadh aitheantas do na hairíonna leighis atá sna huiscí sa Chuan Ionnalta, Loch nEathach, ó bhí an seachtú haois déag ann ar a laghad. Tá tagairt luath shuntasach dó sin le feiceáil sna Ordnance Survey Memoirs ar Chontae Thír Eoghain, i litir dar dáta an 12 Feabhra 1712, a scríobh Francis Nevil, Esquire, chuig an Tiarna Easpaig ar Dheoise Chlochair. Sa litir seo, d’eachtraigh Nevil cás a bhain le mac leis an Uasal Cunningham, ar a raibh tinneas tromchúiseach, ar ar thug siad “the evil”. Bhí ilchneácha foscailte ar an mhac a d’fhág é gan cumas na gcos. Cha raibh maitheas i ngnáth-leigheasanna na tréimhse sin dó; mar sin, tugadh an gasúr go bruach an locha, áit a ndearnadh a ionladh gach lá. Iontas na n-iontas, i ndiaidh ocht lá ionnalta, bhí na cneácha go huile is go hiomlán leigheasta.

Ina dhiaidh sin, phós an mac, bhí clann aige, agus mhair sé deich mbliana eile slán. Thug Nevil le fios go dtugtaí ‘Washingbay’ ar an cheantar seo fosta, chomh maith le ‘Fishingbay’, áit a gcruinníodh na daoine Oíche Fhéile Eoin lena n-ionladh féin, chomh maith lena mbeodhíle, go bhfaigheadh siad an leigheas. Rinneadh an cleachtas seo a shnaidhmeadh isteach sna traidisiúin chreidimh agus shóisialta áitiúla. Bhíodh dhá aonach le linn na bliana sa Chuan Ionnalta: ar an Domhnach go díreach roimh Fhéile Eoin agus ar an Domhnach go díreach ina diaidh, agus thugtaí ‘an Domhnach Mór’ ar an dara lá acu sin. Bhí laethanta na n-aontaí seo roghnaithe le teacht le Féile Eoin, agus mar chuid daofa, bhí an t-ionladh san Abhainn Naofa – sruthán beag a sreabhann isteach sa chuan.

Bhí Spá na hAbhann Naofa marcáilte ar léarscáil ón bhliain 1788, mar pholl san abhainn cóngarach don áit a dtéid sí amach ar an loch. De réir an bhéaloidis, luaitear an bheannacht atá ar an Abhainn Naofa le Bríd, nuair a stad sí anseo ar a turas ó Chill Dara go hArd Bó. Thángthas ar fhaisnéise oilithreachta i gcruth nithe deabhóideacha thart fán áit sa chréafóg – boinn airgid, boinn chreidimh, agus paidríní. Leantaí le deasghnáth an ionnalta – go minic le ceirteacha dearga ceangailte leis na crainn cois abhann – anonn go dtí an fichiú haois, agus mhealltaí oilithrigh ó chontaetha eile i bhfad i gcéin, leithéidi Chontae na Gaillimhe agus Chontae Mhaigh Eo.

Sa tseanchas áitiúil, tá scéalta fosta fá ghnímh na síog i Ros Caoin agus ag an Chuileannach. Insítear i scéal amháin acu go dtug rí na sióg rabhadh fá chath a throidfí i nGleann Arma, agus gur iompaigh an tobar áitiúil cródhearg mar chomhartha go mbeadh imeacht gan teacht orthu. D’fheictí cóiste neamhshaolta ar an tseanbhealach idir Baile Átha Cliath agus Cúil Raithin – léiriú eile ar an oidhreacht osnádúrtha sa cheantar.

Ionad An Chuain Ionnalta

Tá Ionad an Chuain Ionnalta á reáchtáil ag Muintir na Móinteach. Is eagras forbartha é seo atá eagraithe ag an phobal agus atá suite ar bhruacha iardheisceart Loch nEathach i dTír Eoghain. Bunaithe sa bhliain 2000, tá an grúpa ar thús cadhnaíochta san fhorbairt áitiúil phobail, i maoirseacht an chomhshaoil, agus i caomhnú na hoidhreachta cultúrtha. Tá an tIonad suite i bPáirc Bhogach an Chuain Ionnalta, áit a mbunaíodh an chéad Anaclann Dúlra Áitiúil cois Loch nEathach.

Sa bhaile fearainn in aice láimhe anseo, Doire Locháin, tá seacht fo-bhaile fearainn; agus ag tús ainm gach fir acu siúd, tá an focal “Doire”, rud a léiríonn a mbunús mar oileáin chréafóige i measc móinteach íseal fhairsing súsáin. Thart ar 300 bliain ó shin, bhí an ceantar seo – atá suntasach ó thaobh na héiceolaíochta de inniu – clúdaithe le coillte darach dúchasaí. Chan i bhfad ón Ionad, tá suíomhanna suntasacha oidhreachta: lonnaíocht Lochlannach; crannóg; dún Cré-Umhaoise; agus cuid den bhealach ársa oilithreachta a chuaigh ó Dhún na nGall, fríd Shliabh Síos, thart ar Thulach Óg (atá ina suíomh tábhachtach ó thaobh na staire de), agus anonn cois Loch nEathach go dtí an chathair eaglasta, Ard Mhacha, agus níos faide i gcéin.

Sna saolta seo, tá clár éagsúil d’imeachtaí grúpa curtha ar fáil ag Muintir na Móinteach le freastal ar achan aois agus spéis. Ina measc sin, tá grúpaí cultúrtha, leithéidí na ngrúpaí People and Places, Reminiscence, agus grúpaí Gaeilge. Damhsa agus Scéalaíocht; Caitheamh Aimsire agus Spóirt – spaisteoireacht, reathaíocht, bollaí, jú-jiotsú, cadhcáil, agus cluichí Gaelacha. Sláinte, Folláine agus Oideachas – ina measc sin, ióga, ficheall, na healaíona, ceol srl. Sa chomhpháirtíocht maidir le páirceanna spóirt ar na mallaibh idir Muintir na Móinteach agus CLG Chaoimghin de Barra (in aice láimhe), cruthaíodh bealach ciorclach siúlóide 1-km atá inrochtana daofa siúd atá faoi mhíchumas. Chuir sé seo méadú mór ar tharraingt an cheantair – mealltar os cionn 50,000 cuairteoir in aghaidh na bliana agus fuarthas aitheantais mar dheismireacht den chomhoibriú i bpobal tuaithe, agus tá sé anois mar chuid de Shlí Oileán an Ghuail.
“Fáilte mhór roimh gach duine”